Οι μουσουλμάνοι ανήκουν στην Ευρώπη

Source:  Enet.gr

Translate this page: click on English at the top right of the homepage.

“Europe must come to terms with all sides and the wealth of history,” says Helier, which seeks to contribute to this process in his new book, which follows in the footsteps of the Muslim presence on the continent, noting that Muslim communities can only be regarded and treated-that is an integral part of European society.

Η Ευρώπη πρέπει να συμφιλιωθεί με όλες τις όψεις και τον πλούτο της Ιστορίας της, λέει ο Χέλιερ, που επιδιώκει να συνεισφέρει σε αυτή τη διαδικασία με το νέο βιβλίο του, στο οποίο παρακολουθεί τα χνάρια της μουσουλμανικής παρουσίας στην ευρωπαϊκή ήπειρο, επισημαίνοντας ότι οι μουσουλμανικές κοινότητες δεν μπορεί παρά να θεωρούν -και να θεωρούνται- ότι είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ευρωπαϊκής κοινωνίας.

Γι’ αυτό διάλεξε τον τίτλο «Μουσουλμάνοι της Ευρώπης»; τον ρωτάω. «Ναι, έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τις μειοψηφίες σε σχέση με τις πλειοψηφίες μέσα σε μια κοινωνία. Εγώ ήθελα να δω μια μειοψηφία ως μέρος της πλειοψηφίας στην οποία ανήκει», εξηγεί. Συνεργάτης του Πανεπιστημίου του Γουόρικ, μέλος του Κέντρου της Οξφόρδης για τις Ισλαμικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και ειδικός σε θέματα θρησκευτικών μειονοτήτων, ο Χέλιερ υπήρξε σύμβουλος της βρετανικής κυβέρνησης πάνω σε θέματα καταπολέμησης του εξτρεμισμού και της ριζοσπαστικοποίησης, μετά το τρομοκρατικό χτύπημα του Ιουλίου του 2005 στο Λονδίνο.

«Οταν μιλάμε για μουσουλμάνους στην Ευρώπη είναι σαν να λέμε ότι βρίσκονται σε ευρωπαϊκό έδαφος, αλλά δεν είναι πραγματικά Ευρωπαίοι, απλώς έτυχε να είναι εδώ. Πολλές από τις κοινότητες που μελέτησα είχαν μεν πράγματι έρθει από κάπου αλλού, άλλες όμως βρίσκονται σε αυτήν την ήπειρο εδώ και πολλές γενιές. Μάλιστα ορισμένοι είναι απόγονοι Ευρωπαίων που έτυχε σε κάποια στιγμή της ζωής τους να ασπαστούν το Ισλάμ. Αυτές οι κοινότητες δεν απασχολούν τη δημοσιότητα, επειδή έχουν άλλη ιστορική μνήμη και διαφορετικό κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο από τις πιο πρόσφατες μεταναστευτικές κοινότητες. Η μουσουλμανική παρουσία συγχέεται σε μεγάλο βαθμό με την εθνοτική και φυλετική ταυτότητα», λέει ο Χέλιερ.

Στο βιβλίο ασχολείστε και με τη μετανάστευση των τελευταίων ετών;

«Ναι, αλλά να κάνω μια παρατήρηση, ειδικά για τη χώρα μου – πολλοί από τους ανθρώπους που αποκαλούμε μετανάστες πρώτης ή δεύτερης γενιάς είναι απόγονοι υπηκόων της βρετανικής αυτοκρατορίας, οπότε είναι κάπως περίεργο να τους κατατάσσουμε στους πρόσφατους μετανάστες. Τώρα γενικώς στην Ευρώπη τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχει αυξηθεί πολύ ο αριθμός των μουσουλμάνων μεταναστών. Αρκετοί, όμως, είναι εξαιρετικά ευκατάστατοι. Στην Ελβετία, για παράδειγμα, υπάρχει μια μεγάλη κοινότητα από νεοαφιχθέντες μουσουλμάνους. Κανείς δεν ανησυχεί για τη δική τους ομαλή ενσωμάτωση, γιατί η ενσωμάτωση είναι κάτι που μας απασχολεί -τουλάχιστον όπως φαίνεται στον δημόσιο διάλογο- όταν πρόκειται για τους οικονομικά ασθενείς».

Αναφέρετε πως οι μουσουλμανικές κοινότητες υπήρξαν εδώ και αιώνες μέρος της Ευρώπης και είναι υπερβολικές οι συζητήσεις περί ενσωμάτωσης. Γιατί όμως είναι επίμονες;

«Εχει ενδιαφέρον, ναι… Πρέπει να δούμε πώς υλοποιούνται οι πολιτικές ενσωμάτωσης σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα ξεχωριστά. Στη Βρετανία βασίζονται στη φιλοσοφία μας περί διαφορετικότητας και πολυπολιτισμικότητας. Ζητήματα που αντιμετωπίζονται εντελώς διαφορετικά στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ελλάδα. Στη Βρετανία η συζήτηση γύρω από την ενσωμάτωση διαφορετικών κοινοτήτων, καθώς και το “μουσουλμανικό ζήτημα” προέκυψαν πολύ πρόσφατα, στη δεκαετία του ‘90. Είχε προηγηθεί μια μακρά ιστορία μετανάστευσης και πολυεθνικής συνύπαρξης που δεν αφορούσε ποτέ τη θρησκεία. Μόνο η φυλή και η εθνικότητα μετρούσαν».

Η θρησκεία πότε και γιατί έγινε μέρος της συζήτησης;

«Στην Ευρώπη -λιγότερο στη Νότια Ευρώπη- η ιδέα της εκκοσμίκευσης είναι πολύ βαθιά ριζωμένη στον τρόπο που οργανώνεται η δημόσια σφαίρα. Η θρησκευτική πίστη θεωρείται υπόθεση ιδιωτική. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι ο Τόνι Μπλερ, άνθρωπος βαθιά θρησκευόμενος, όσο ήταν πρωθυπουργός δεν αναφερόταν στις θρησκευτικές πεποιθήσεις του. Οταν λοιπόν εμφανίζεται μια κοινότητα -όπως είναι η μουσουλμανική- που δεν αντιμετωπίζει την πίστη της σαν κάτι αυστηρά ιδιωτικό γιατί δεν βλέπει κανένα λόγο να το κάνει, τότε όταν τα μέλη αυτής της κοινότητας θα αρχίσουν να εκφράζουν τις ανησυχίες τους χρησιμοποιώντας τη γλώσσα της θρησκείας, αναπόφευκτα θα τραβήξουν την προσοχή. Παλιότερα θα τραβούσαν την προσοχή εξαιτίας των φυλετικών ή εθνοτικών χαρακτηριστικών τους. Καθώς άρχισε να αυξάνεται ο αριθμός τους και οι νέες γενιές άρχισαν να ιεραρχούν τη θρησκεία τους πάνω από την εθνική ταυτότητα των γονιών τους, εύκολα καταλαβαίνει κανείς πως η ιδέα του Ισλάμ και της μουσουλμανικότητας στο δημόσιο χώρο αναπόφευκτα θα τραβούσε την προσοχή».

Γιατί οι νεότερες γενιές μουσουλμάνων μεταναστών ιεράρχησαν τη θρησκεία πάνω από την εθνοτική καταγωγή τους;

«Πρόκειται για απολύτως φυσιολογικό κοινωνικό φαινόμενο. Κυρίως γιατί δεν μπορούσαν να αναγνωρίσουν τους εαυτούς τους στην εθνική ταυτότητα των γονιών τους, αφού μεγάλωναν σε άλλο τόπο. Ενώ μουσουλμάνος, όπως και χριστιανός, μπορεί κανείς να είναι οπουδήποτε. Γιατί αυτό συνέβη στους μουσουλμάνους και όχι στους Ιταλούς ή τους Ελληνες μετανάστες δεύτερης γενιάς; Γιατί οι Ιταλοί, όπως και οι Ελληνες και οι Γερμανοί είναι λευκοί. Ο,τι και να πω για τον ρόλο που παίζει το χρώμα, θα είναι λίγο».

Οι Ιρανοί και οι Τούρκοι μετανάστες δυσκολεύτηκαν λιγότερο να ενταχθούν επειδή η επιδερμίδα τους είναι ανοιχτόχρωμη;

«Πολλοί άλλαξαν τα ονόματά τους. Επειτα οι Ιρανοί μετανάστες είχαν πολύ υψηλό μορφωτικό επίπεδο και δεν ήταν καθόλου θρησκευόμενοι. Οι περισσότεροι από τους μουσουλμάνους μετανάστες προέρχονταν από την εργατική τάξη και από αγροτικές περιοχές. Και δεν μετανάστευσαν καν σε αγροτικές περιοχές της Ευρώπης. Αν μια κοινότητα από ένα χωριό του Μπανγκλαντές μετακινηθεί σε μια πόλη του Μπανγκλαντές θα υπάρξουν εντάσεις. Φανταστείτε πόσο εντονότερο είναι το πρόβλημα όταν η πόλη στην οποία μεταναστεύουν είναι ενδεχομένως σε μια χώρα που δυστυχώς, ιστορικά, δυσκολεύεται να χειριστεί τον πλουραλισμό – κάτι για το οποίο φοβάμαι ότι είναι διάσημη η ευρωπαϊκή ήπειρος. Με την έννοια ότι στην Ευρώπη συνέβη το Ολοκαύτωμα. Στην Ευρώπη είναι που έχουμε μεγάλη ιστορία διακρίσεων. Αυτό εξηγείται σ’ ένα βαθμό από το γεγονός ότι καθεμιά από τις ευρωπαϊκές εθνικές ταυτότητες είναι πολύ ομοιογενής. Δεν είναι όπως η αμερικανική, η αυστραλέζικη ή η καναδική ταυτότητα. Για να προαγάγουμε, σ’ ένα ιστορικό πλαίσιο όπως το ευρωπαϊκό, τον πλουραλισμό και την ανοχή στη διαφορετικότητα, πρέπει να φανούμε δημιουργικοί. Κάτι που συνέβη στη Βρετανία, όπου τώρα οι άνθρωποι αρχίζουν να αναφέρονται σε μια βρετανική εθνική ταυτότητα που δεν είναι φυλετικά προσδιορισμένη. Βλέπω όμως πολύ συχνά να προβάλλεται στην Ευρώπη η διαδικασία της ενσωμάτωσης μέσω κάποιων τρόπων που έχουν οι μουσουλμάνοι να εκφράζουν την ταυτότητά τους και τους οποίους ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να θεωρούν προβληματικούς ως συμπεριφορές».

Ποιοι μπορεί να είναι αυτοί οι τρόποι;

«Για παράδειγμα, οι πολύ ευσεβείς μουσουλμάνοι -μια ελάχιστη μειοψηφία των μεταναστών- θέλουν να προσεύχονται πέντε φορές την ημέρα. Αν εργάζονται σε ένα εργοστάσιο ή μια επιχείρηση, ίσως ζητούν ένα χώρο για να εκτελούν το θρησκευτικό καθήκον τους. Αυτό μπορεί να ενοχλήσει τους συναδέλφους τους που δεν είναι θρησκευόμενοι, μπορεί ακόμη και να το θεωρούν αλλόκοτο. Ή μπορεί να το βλέπουν σαν απειλή στην τάξη και στον κοσμικό χαρακτήρα του δημόσιου χώρου, παρ’ όλο που πρόκειται για μια διαδικασία πολύ ιδιωτική».

Σ’ ένα κοσμικό κράτος, μια που το θέμα είναι επίκαιρο, τα θρησκευτικά σύμβολα έχουν θέση στο σχολείο;

«Οπως η μαντίλα, που έχει εξελιχθεί σε τεράστιο ζήτημα; Πιστεύω ότι τίποτε δεν ενοχλεί το κοσμικό καθεστώς περισσότερο από τη μαντίλα. Σε ορισμένες χώρες τη βλέπουν σχεδόν σαν απειλή προς την κοσμική βάση του κράτους. Κανείς δεν αμφισβητεί τον κοσμικό χαρακτήρα των ευρωπαϊκών κρατών. Αλλά τι είδους κοσμικό κράτος θέλουμε; Εννοώ ότι μπορεί να μη συμφωνώ με τις γυναίκες που φορούν μαντίλα, αλλά γιατί να τους επιβάλω μια προσωπική γνώμη; Χαίρομαι πολύ που στη Βρετανία δεν πήραμε κανένα ανάλογο μέτρο απαγόρευσης. Οι Γάλλοι έχουν εντελώς διαφορετική αντίληψη, γιατί το σχολείο συνιστά το εργαστήριο για τη δημιουργία αυτού του μυθικού Γάλλου πολίτη. Και σε ένα τέτοιο εργαστήριο δεν χωρούν θρησκευτικά σύμβολα. Νομίζω ότι πρόκειται για τεράστιο σφάλμα που έχει αποτέλεσμα να απαιτείται τελικά πολύ περισσότερος χρόνος για την ενσωμάτωση, διότι στενεύει τα περιθώρια των μουσουλμάνων να εκτελούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα».

Λέγεται ότι έχει αυξηθεί ο αριθμός των μεταναστριών δεύτερης γενιάς που φορούν μαντίλα. Η έρευνά σας το επιβεβαιώνει;

«Πολύ συχνά, τα νεαρά κορίτσια που φορούν μαντίλα καλύπτονται ενάντια στη θέληση των γονιών τους, που ενοχλούνται γιατί οι ίδιοι ως νέοι την είχαν απορρίψει. Αλλά οι νεότερες γενιές έχουν κάνει την έρευνά τους, έχουν μελετήσει και κάποιες κοπέλες πιστεύουν ότι είναι κομμάτι της πνευματικής ζωής τους. Αλλά, και πάλι, είναι πολύ μικρός ο αριθμός των μεταναστών δεύτερης γενιάς που είναι πιο θρησκευόμενοι από τους γονείς τους. Οι περισσότεροι είναι λιγότερο θρησκευόμενοι γιατί και οι κοινωνίες στις οποίες ζουν είναι λιγότερο θρησκευόμενες. Ωστόσο δεν βλέπω να υπάρχει διαφορά ανάμεσα σ’ έναν ομαλά ενσωματωμένο Ευρωπαίο πολίτη και έναν λιγότερο ομαλά ενσωματωμένο πολίτη, στη βάση της άσκησης των θρησκευτικών καθηκόντων. Δεν νομίζω ότι αν η δεύτερη ή η τρίτη γενιά γίνει πιο πιστή, θα υπάρξει ξαφνικά πρόβλημα ενσωμάτωσης».

Ωστόσο η πραγματικότητα είναι ότι αυτό το φαινόμενο σε κάποιες μερίδες της ευρωπαϊκής κοινωνίας προκαλεί ανησυχία.

«Για τρεις λόγους: Πρώτον, αυτές οι κοινότητες προέρχονται συνήθως από διαφορετικές φυλετικές ομάδες, δείχνουν διαφορετικοί. Οταν κάποιος δείχνει διαφορετικός, καθετί που κάνει ή λέει μπαίνει κάτω από το μικροσκόπιο. Δεύτερον η Ευρώπη μοιράζεται μια μακριά, κοινή ιστορία με το Ισλάμ. Οι Γάλλοι, για παράδειγμα, έχουν ένα πολύ δυσάρεστο παρελθόν με το Μαρόκο και την Αλγερία. Οι Βρετανοί είχαν μια τεράστια αυτοκρατορία και πολλές από τις εξεγέρσεις εναντίον της αυτοκρατορίας εμπνέονταν από το Ισλάμ. Μοιραζόμαστε λοιπόν μια ιστορία συνύπαρξης, αλλά και σύγκρουσης. Ο τρίτος λόγος έχει να κάνει με το ότι η Ευρώπη, σήμερα, είναι πολύ εκκοσμικευμένη. Ετσι οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί ότι αποκλίνει έστω και ελάχιστα από αυτό το μοντέλο, μπορεί να προκαλέσει ενόχληση ή ανησυχία. Νομίζω ότι πρέπει να υπάρξει μεγαλύτερη κατανόηση εκατέρωθεν. Από τη μια οι πολύ θρησκευόμενοι μουσουλμάνοι -που είναι ελάχιστοι- οφείλουν να εξηγήσουν στην ευρύτερη κοινωνία ότι το γεγονός πως είναι πιστοί δεν σημαίνει πως θέλουν να ανατρέψουν το καθεστώς. Και από την άλλη, νομίζω ότι εξαρτάται από την ίδια την κοινωνία στο σύνολό της να πάψει να ανησυχεί, γιατί δεν υφίσταται κανένας λόγος ανησυχίας».

Info:

i Η.Α.Hellyer, «Muslims of Europe: The “Other Europeans”», Edinburgh Press

Λόγος και ευαισθησία
ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ katoiko@enet.gr Τις δύο τελευταίες δεκαετίες, ξεκινώντας από την υπόθεση του Σάλμαν Ρούσντι και με αποκορύφωμα τα δανέζικα σκίτσα, έχουν εκφραστεί ανησυχίες γύρω από το κατά πόσον ο σεβασμός σε θρησκευτικές ευαισθησίες μπορεί να αγγίζει τα όρια της λογοκρισίας.
«Οι μουσουλμάνοι είναι, αναλογικά μιλώντας, περισσότερο θρησκευόμενοι από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους. Σήμερα – δεν θα κάναμε αυτή τη συζήτηση πριν από εκατό, ούτε καν πριν από πενήντα χρόνια. Επίσης σε διάφορες χώρες υπάρχουν νόμοι που απαγορεύουν τη δυσφήμηση των θρησκειών. Γενικώς στην Ευρώπη δεν υπάρχει αυτό που λέμε απόλυτη ελευθερία λόγου και έκφρασης, αυτή η έννοια δεν υφίσταται. Στους πολιτικούς και τους δημοσιογράφους αρέσει να λένε ότι στην Ευρώπη έχουμε ελευθερία της έκφρασης και ότι είναι κάτι που περιφρουρούμε και θέλουμε να διατηρήσουμε γιατί είναι η βάση του πολιτισμού μας. Αλλά δεν είναι έτσι, γιατί έχουμε ένα σωρό περιορισμούς- για παράδειγμα, στη Γερμανία δεν μπορεί να πει κανείς οτιδήποτε για το Ολοκαύτωμα, και υπάρχει πολύ σοβαρός λόγος γι’ αυτό, δεν διαφωνώ καθόλου με αυτό τον περιορισμό. Σε άλλες χώρες δεν μπορεί να μιλήσει κανείς άσχημα για τη βασιλική οικογένεια· έπειτα υπάρχουν τα κρατικά μυστικά».

Τα κρατικά μυστικά δεν παραμένουν μυστικά, από φόβο μήπως αισθανθεί κάποιος προσβεβλημένος. Αλλά κι αυτά, αν τύχει και πάψουν να είναι μυστικά, συζητιούνται ανοιχτά.

«Ηθελα να επισημάνω ότι απόλυτη ελευθερία λόγου δεν υπάρχει ούτως ή άλλως. Επειτα, όπως πολλοί πιστεύουν ότι το Ολοκαύτωμα ή η βασιλική οικογένεια δεν εμπίπτουν στις προβλέψεις περί ελευθερίας του λόγου, έτσι και οι μουσουλμάνοι έχουν τις δικές τους ευαισθησίες που προφανώς αφορούν κυρίως τη θρησκεία τους. Εδώ υπάρχει κάτι που προσωπικά δεν κατανοώ πολύ καλά, αλλά στην πορεία έμαθα να σέβομαι -βλέπουν τη θρησκεία τους με τον ίδιο πάνω-κάτω τρόπο που εγώ ή εσείς βλέπουμε την οικογένειά μας. Τέλος, υπάρχουν νόμοι περί δυσφήμησης -δεν μπορώ να τριγυρνάω αποκαλώντας έναν άνθρωπο κλέφτη, γιατί μπορεί να μου κάνει μήνυση».

Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στη δυσφήμηση ενός προσώπου και την κριτική σε ιδέες και δόγματα.

«Εσείς κι εγώ μπορεί να το πιστεύουμε αυτό, αλλά πρέπει να καταλάβετε ότι για τους πολύ θρησκευόμενους το πρόσωπο του Προφήτη δεν είναι κάτι απόμακρο. Μάλιστα μια από τις δοκιμασίες για τους πολύ πιστούς μουσουλμάνους είναι αν τον αγαπούν περισσότερο από την ίδια τους την οικογένεια. Οφείλουμε να προσεγγίζουμε το θέμα με σύνεση. Η ιδέα των κοσμικών κρατών στην Ευρώπη του 21ου αιώνα είναι κάτι που μας βρίσκει όλους σύμφωνους. Την ίδια στιγμή, η ιδέα του σεβασμού προς την έννοια του ιερού, στη δημόσια σφαίρα, είναι θέμα ανοιχτό προς συζήτηση, αξίζει να γίνει αντικείμενο πολιτισμένου διαλόγου, χωρίς φόβο ή ταπεινώσεις».

«Τα κίνητρα των τρομοκρατών δεν είναι θρησκευτικά»

«Τα προβλήματα υπάρχουν γιατί άνθρωποι σαν τους τύπους της Αλ Κάιντα μιλούν για τους εαυτούς τους και τη δράση τους με θρησκευτικούς όρους. Σε μια κοινότητα και μια κοινωνία που γνωρίζει ελάχιστα πράγματα για το Ισλάμ και το μόνο που βλέπει είναι κάτι τύποι με γενειάδες που γυρνάνε από δω κι από κει λέγοντας “είμαι μουσουλμάνος, θα σας ανατινάξω”… ε, δεν εκπλήσσομαι που μπορεί να ανησυχούν όταν βλέπουν έναν άνδρα με τέτοια εμφάνιση. Βέβαια, σε μια κοινωνία με τόσο υψηλό μορφωτικό επίπεδο όπως είναι η Ευρώπη, θα περίμενα από τους συμπατριώτες μας να χρησιμοποιούν πιο σοβαρά κριτήρια όταν βγάζουν συμπεράσματα από την εμφάνιση των ανθρώπων. Οσο για τους τρομοκράτες του Ιουλίου του 2005, δεν είχαν προβλήματα ενσωμάτωσης, δεν κατοικούσαν σε γκέτο μεταναστών, δεν προέρχονταν από θρησκευόμενες οικογένειες. Οι περισσότεροι άργησαν πολύ να δείξουν ενδιαφέρον για το Ισλάμ. Κατά πάσα πιθανότητα, ήρθαν σε επαφή με το Ισλάμ μέσω βαθιά ριζοσπαστικοποιημένων στοιχείων που έρχονταν από χώρες εκτός Βρετανίας. Τα κίνητρά τους δεν ήταν θρησκευτικά, ήταν πολιτικά – για εμάς είναι εξαιρετικά δύσκολο να τα ξεχωρίσουμε, γιατί χρησιμοποιούν θρησκευτικό λεξιλόγιο».

——

photo credit: Diego Cupolo